Bişkek Protokolunun tarixi əhəmiyyəti - Publika.az
Bizi izləyin

Təhlil

Bişkek Protokolunun tarixi əhəmiyyəti

Bu gün Bişkek protokolunun qüvvəyə minməsindən 28 il ötür. Həmin illərin hərbi-siyasi hadisələrini təhlil etdikdə hadisələrin sonrakı inkişafında bu sənədin hansı rolu oynadığı aydın olur. Hələ 1980-ci illərin sonuna yaxın respublikanın o zamankı “Dağlıq Qarabağ Muxtar vilayəti” ərazisində erməni “Miatsum” hərəkatının genişlənməsi və demək olar ki, eyni zamanda Azərbaycanlıların Ermənistandan qovulması SSRİ ərazisində qarşısı alınmayacaq kollaps şəraitini yetişdirirdi. İmperiyanın süqutu proseslərinin lap başlanğıcında Azərbaycan ərazilərini işğal etmək və “böyük Ermənistan” yaratmaq kimi öz çirkin niyyətlərini həyata keçirməyə başlamış ermənilər 1993-cü ilin sonuna qədər Dağlıq Qarabağ ərazisini tamamilə işğal etmiş və bununla da kifayətlənməyib onun hüdudlarından kənarda yerləşən bölgələrimizi də ələ keçirərək etnik təmizləməyə məruz qoymuşdular.  

1993-cü ilin iyun ayında xalqın tələbi ilə Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyinə qayıtması ölkədə qanlı hadisələrin qarşısının alınmasına ümid, ermənilərdə isə şaşqınlıq yaratmışdı. Azərbaycan Ordusunun  1993-cü ilin dekabrında  eyni vaxtda şimal və cənub istiqamətlərindən başlayan əks-hücum əməliyyatları  öz nəticələrini göstərməkdə idi. Artıq Füzuli rayonu ərazisində Horadiz qəsəbəsi də daxil olmaqla 20-dən çox yaşayış məntəqəsi işğalçılardan azad edilmişdi. Lakin 5 ildən çox davam edən müharibə, daxili qeyri-sabitlik və 80-ci illərdən bəri davam edən iqtisadi tənəzzül hərbi əməliyyatların davam etdirilməsini getdikcə çətinləşdirirdi. Siyasi hakimiyyətə yenicə qayıtmış Heydər Əiyev ölkəni parçalanmaqdan və dövlət müstəqilliyinin itirilməsi təhlükəsindən xilas etmək üçün yollar arayırdı. Belə bir zamanda Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları Ermənistanı və onun himayədarlarını da narahat edirdi. Artıq Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusunun revanş götürə biləcəyi və ermənilərin o zamanadək əldə etdikləri torpaqların geri alına biləcəyi erməniləri qorxudurdu. Beləliklə, hər iki tərəf müharibənin dayandırılmasını məqbul hesab edirdi. Lakin tərəflərin məqsədləri müxtəlif idi. Sonrakı dövrdə Ermənistan işğal etdiyi Dağlıq Qarabağı və ona bitişik 7 rayonun ərazilərini qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası” adı altında legitimləşdirməyə, Azərbaycan isə işğal altına düşmüş bütün ərazilərin azad olunmasına çalışacaqdı. Məhz belə bir zamanda 1994-cü ilin mayın 4-də MDB Parlament Assambleyasının Bişkek şəhərində keçirilən iclaslarında Azərbaycan və Ermənistan arasında atəşkəsi nəzərdə tutan Bişkek Protokolu Rusiya tərəfindən danışıqlar masasına gətirildi. Həmin iclasda protokol müzakirələrin iştirakçıları olan 6 tərəfdən imzalansa da Azərbaycan öz şərtlərini irəli sürərək Protokolu imzalamaqdan imtina etdi. Daha sonra həmin sənəd Rusiya təmsilçisi V. Kazimirov tərəfindən Bakıya gətirilərək Azərbaycanın tələbləri, əlavə və dəyişiklikləri nəzərə alınmaqla parlamentin sədri Rəsul Quliyev və Qarabağın Azərbaycanlı icmasının rəhbəri Nizami Bəhmənov tərəfindən imzalandı və Bişkek Protokolu mayın 12-də qüvvəyə mindi.

Əldə edilən atəşkəs bütün tərəflərə sonrakı gedişlərini müəyyənləşdirmək üçün nisbətən dinc şəraitin yaranmasını təmin etdi. O tarixdən başlayaraq artıq hadisələrin axarını Heydər Əliyev siyasəti müəyyən edəcəkdi. Qısa müddət ərzində ölkədə daxili sabitliyi təmin edən Heydər Əliyev Azərbaycanın iqtisadi inkişafının təməlini qoymaq üçün beynəlxalq miqyaslı nəhəng layihələri özündə ehtiva edən  neft strategiyasını təqdim etdi və bununla da Azərbaycanın beynəlxalq siyasi və iqtisadi sistemə uğurlu inteqrasiyasının əsasını qoydu. Tezliklə uzun illərdən bəri davam edən iqtisadi tənəzzül dayandırıldı və Azərbaycanın iqtisadi inkişaf dövrü başlandı. Bütün bunlarla yanaşı Milli Ordunun yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı və faktiki olaraq torpaqların işğaldan azad olunmasının yol xəritəsi hazırlandı. 2003-cü ilə qədər Heydər Əliyev tərəfindən və daha sonra İlham Əliyev tərəfindən Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı aparılan çoxsaylı danışıqlar heç bir nəticə verməsə də, Azərbaycanın haqlı mövqeyinin beynəlxalq arenada kifayət qədər möhkəmlənməsinə gətirib çıxardı. Bu müddət ərzində  dünyanın demək olar ki, bütün beynəlxalq təşkilatları tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və sərhədlərinin toxunulmazlığını təsdiq edən qərar və qətnamələr qəbul olundu. İlham Əliyevin apardığı mahir siyasət münaqişənin həllinin siyasi yollarla mümkün olmayacağı təqdirdə Azərbaycana öz torpaqlarını hərb yolu ilə azad etmək haqqını tanıtdı. Ermənistan və onun işğalşılıq siyasətini dəstəkləyən böyük güclər isə 30 ilə yaxın bir müddət ərzində işğal olunmuş ərazilərin legitimləşdirilməsi istiqamətində heç bir uğur qazana bilmədilər. Prezident İlham Əliyevin və Azərbaycan xalqının işğala qarşı sərt və barışmaz mövqeyi  bu istiqamətdə atılan bütün addımların qarşısını qətiyyətlə aldı. Hadisələrin sonrakı inkişafı da göstərdi ki, Heydər Əliyev dühası və İlham Əliyev cəsarəti nəinki məkrli erməni siyasətinə, eyni zamanda erməni işğalını bu və ya digər şəkildə dəstəkləyən beynəlxalq güc mərkəzlərinə də qalib gəldi.

2016-cı ilin aprel döyüşləri  44 günlük uğurlu Vətən müharibəsinin ilk müjdəsi idi. 2020-ci ildə davamlı erməni təxribatlarına cavab olaraq başladılan Vətən müharibəsi bütün torpaqlarımızın işğaldan azad olunması ilə nəticələndi. Beləcə dünya tarixində daha bir ədalətsiz müharibəyə  Azərbaycan xalqının qələbəsi ilə son qoyuldu. Hadisələrin zəncirində Bişkek Protokolunun önəmi böyükdür. Məhz həmin dövrdə həmin sənəd əsasında əldə olunmuş atəşkəs Azərbaycana öz müstəqilliyini qoruyub saxlamaq, dövlət quruculuğuna başlamaq, daxili sabitliyi və inkişafı təmin etmək, beynəlxalq müstəvidə öz mövqeyini kifayət qədər möhkəmləndirmək və nəhayət, işğal faktına son qoymaq imkanı yaratdı. Bütün bu imkanları düzgün dəyərləndirərək hadisələrin sonrakı gedişini  Azərbaycanın xeyrinə istiqamətləndirmək və bütün sahələrdə Azərbaycanın tarixə qızıl hərflərlə yazılan möhtəşəm uğurlarını təmin etmək isə Heydər Əliyev strategiyasının və İlham Əliyev siyasətinin ən parlaq qələbəsi oldu.

Cavanşir Feyziyev

12 may 2022

Rəylər
Oxumağa davam et
Reklam

Təhlil

Moskva Le Penin "xəcalətindən" necə çıxıb?: 9 milyonluq kredit, üzə çıxan gizli SMS...

Fransanın “Milli birlik” partiyasının sədri, 2022-ci ildə prezidentliyə namizədliyini irəli sürmüş, lakin məğlub olmuş Mari Le Pen 2014-cü ildə Rusiya banklarından 11 milyon avro məbləğində kredit götürüb. 9 milyon 4 yüz min avro məbləğində ilk kredit partiya sədrinə Kremllə əlaqəsi olduğu bildirilən Birinci Çex-Rusiya Bankı tərəfindən verilib. 2016-cı ildə bank müflis olduqdan sonra onun − Le Penin borcu Moskva kənarında avtomobillərin kirayəsi ilə məşğul olan “Konti” şirkətinə satılıb. Sonuncu isə həmin borcu “Avtozapçast” adlanan daha böyük şirkətə satıb;

2019-cu ilin dekabrında “Avtozapçast” şirkəti Le Peni məhkəməyə verərək ondan borcu qaytarmağı tələb edib. Moskva Arbitraj Məhkəməsinin 2020-ci il iyunun 3-də verdiyi qərara əsasən, Le Pen 3 milyon avro məbləğində ilk tranşı iyunun 6-da qaytarmalı idi. Daha sonra borc hissə-hissə 2028-ci ilə kimi bitirilməliydi.

Sizə maraqlı deyil? Rusiya bankı fransalı “milliyyətçi” siyasətçiyə niyə bu qədər böyük kredit verir, daha sonra isə onun ödənilməsini 2028-ci ilə kimi uzadır?

Bəlkə ona görə ki, Le Pen uzun illər Rusiyanın Avropadakı müttəfiqlərindən biri kimi tanınıb. 2017-ci il seçkiləri ərəfəsində, o, deyirdi ki, Krımın anneksiyasına inanmır, “referendum oldu, Krımın sakinləri Rusiyaya birləşmək istədilər”. 2016-cı ildə BBC-yə müsahibəsində deyirdi ki, Vladimir Putinin idarəçilik stilini ağıllı proteksionizm hesab edir, Putin “öz ölkəsinin maraqlarını, onun identikliyini müdafiə edir”. Rusiyanın Marin Le Pendən öz maraqları üçün istifadə etməsinə dair də faktlar var. Bu, Rusiyanın “Şaltay-Baltay” haker qrupunun Kremldən olan məmurla Rusiya deputatı arasında olan telefon danışığını internetə buraxdıqdan sonra daha aydın göründü. Danışıqdan aydın olur ki, onlar Marin Le Penin Krıma səfərinin və referendumda müşahidəçi kimi iştirak etməsinin mümkünlüyünü müzakirə ediblər. Marin Le Pen Krıma getmədi, amma yarımadanın Rusiya tərəfindən anneksiyasını dəstəklədi. Çünki məmurlardan birinin göndərdiyi SMS-də deyilirdi ki, Le Pen onları pis vəziyyətdə qoymadı və əlavə olunurdu ki, “tərəfimizdən fransızlara bir respekt etmək lazımdır... Bu, mühümdür”. Bir çoxları əmindir ki, Rusiya bankı tərəfindən Le Penin partiyasına 9 milyonluq kredit ayrılması onun Krımın anneksiyasına dəstəyinə görə minnətdarlıq idi. Vaxtilə Rusiyanın Baş naziri olmuş Mixail Kasyanov da bu fikirdədir ki, “kredit Kreml tərəfindən sanksiyalaşdırılıb”. Jan-Marin Le Pen deyirdi ki, Putin onun yox, Marinin dostudur: “Mən onunla görüşməmişəm. Onunla Marin görüşüb”. İndi aydın olur ki, Azərbaycan qələbəni hansı qarışıqlıqda. Hansı tıxacda qazanıb... Əliyev hansı kombinasiyalara qalib gəlib.

Oxumağa davam et

Təhlil

Paşinyan Brüsselə yeni “əsasla” gedir, Əliyev son şans verir

Əliyevlə Paşinyanın Brüsseldə növbəti görüşündən gözləntləri üç kontekstdə dəyərləndirmək olar:

- Görüşün zərurəti nədir?
- Paşinyan hansı gündəliklə masaya əyləşəcək?
- Mümkün nəticələr nə ola bilər?

Aprelin 6-da keçirilən Brüssel görüşündə sülh sazişinin hazırlanması üzrə prosesin başlanması və sərhədin delimitasiya ilə bağlı birgə komissiyanın yaradılması, görüşlərin başlanması haqda konkret razılaşmlar əldə olunsa da, Ermənistan praktiki mərhələdə faktiki heç bir addım atmadı. Avropa İttifaqı bu görüşdə razılaşmaların işləməməsinin səbəblərini aydınlaşdırmaq, praktiki mərhələdə işə başlamağın yollarını tapmaq niyyətindədir.

Müzakirə ediləcək məsələlər də bəllidir: sülh sazişinin hazırlanması, sərhədin delimitası üzrə komissiyanın işə başlaması və s;

Əsas məqam ötən görüşdən sonra nələrin dəyişdiyi və Paşinyanın buna uyğun hansı gündəlikdən çıxış edəcəyidir.

6 aprel görüşündən sonra Nikol Paşinyan bəyan etdi ki, beynəlxalq ictimaiyyət onlardan Qarabağın “statusu” iddialarında tələbi endirməyi tələb edir: İrəvan bunu “Qarabağdakı ermənilərin təhlükəsizliyi və hüquqlarının təminatı” olaraq dəyişir;

Nikol yeni vəziyyəti açıqlamasından sonra aprelin 17-də İrəvanda “Qarabağ aksiyaları” başlandı və hələ də davam edir. Aprelin 19-da Putinlə Paşinyanın Moskva görüşündən iki nəticə çıxırdı: Rusiya təşəbbüsün Aİ-yə keçməsinə imkan vermək niyyətində deyil; İrəvan istəyinə nail olmaq üçün Brüssel və Moskva seçimləri arasında manevr imkanından yararlanır;

Ermənistan istəyir ki:

- delimitasiyası “güzgü prinsipi” və SSRİ dağılanda mövcud olan xətlərlə aparılsın;
- “status”u arxa plana keçirsə də, “təhlükəsizlik və təminat” üzərindən Qarabağdakı ermənilərin “müqəddəratını təyin etmə” imkanı qazansın;

Nə Moskvada, nə də Brüsseldə buna nail olmaq imkanının az olmasına baxmayaraq, rəsmi İrəvan Qərb-Rusiya qarşıdurmasından istifadə edərək, maraqlarına uyğun şərtlərin yetişməsi gözləntisi ilə “vaxt uzatmaq” taktikasına oynayır.

6 aprel - 22 may görüşləri arasında baş verənlər fonunda Paşinyanın masaya iki mümkün istəklə əyləşə bilər:

Birincisi, “status”la bağlı aşağı salınması tələb olunan tələbə yenidən baxmağın “zəruriliyini”: Nikol “Qarabağ aksiyaları”nı əsas gətirərək, bundan imtina etməyin ən azı indi çətin olduğu, erməni ictimaiyyətinin qəbul etmədiyi “arqumenti”ndən çıxış edə bilər;

İkincisi, Moskva alternativinə işarə etməklə delimitasiya prosesində irəklərini irəli sürə, Brüsselin mövqeyinə təsir etməyə çalışa bilər;

Bütün bunların fonunda görüşün praktiki mərhələdəki işə təsirinin az olacağı gözləntisi önə çıxır. 

Əliyevin razılaşmaların icrası üçün konkret tələblərlə çıxış edəcəyi bəllidir və istisna deyil ki, Bakı bu görüşə praktiki addımların atılması üçün diplomatik təmasların son şansı kimi baxır.

Oxumağa davam et

Təhlil

Brüssel görüşündən gözləntilər və Əliyevin diktə etdiyi şərtlər

Mayın 22-də Brüsseldə Avropa İttifaqı Şurası Prezidenti Şarl Mişel, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan arasında növbəti görüş keçiriləcək.

Brüssel gündəliyi ötən ilin 14 dekabrında başladı. İkinci görüş bu ilin 6 aprel tarixində keçirildi. Brüssel görüşləri müharibədən sonra alternativ platformada müzakirələrin aparılması idi. Sonuncu görüşdə bir sıra mühüm razılaşmalar əldə edildi.

- Sülh müqaviləsinin hazırlanması üzrə işin başlanması;
- Kommunikasiyanın açılmasının sürətləndirilməsi;
- Sərhədin delimitasiyası üzrə birgə komissiyanın aprel ayının sonuna kimi yaradılması;

Razılaşmaya görə, delimitasiya üzrə komissiyanın ilk görüşü aprelin 29-da Azərbaycan-Ermənistan sərhədində keçirilməli idi. Bu təşəbbüs İrəvandan gəlmişdi. Lakin Ermənistanın qeyri-konstruktiv mövqeyinə görə görüş baş tutmadı və vaxtı 7-11 may tarixinə dəyişdirildi, hərçənd, yenə təyin olunan vaxtda görüş baş tutmadı.

Proseslər təsdiq edir ki, Ermənistanın məqsədi özünü razılaşmış kimi göstərmək, gerçəkdə isə heç bir real addım atmadan zamanı uzatmaqdır. Nikol Paşinyanın Moskva səfəri və verilən bəyanatlar göstərdi ki, Ermənistan Brüsseldə razılaşsa da, Avropanı Rusiyaya satıb.

Ermənistan xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın TASS agentliyinə açıqlamasında “komissiyaların görüşünün Moskvada keçirilməsinə hazır” olduqlarını bəyan etməsi də bunu təsdiqlədi.

Ermənistan tərəfi Moskva masasını önə çəkməklə müəyyən maraqlarının təmin edilməsinə çalışır, lakin burada əsas səbəb Rusiyanın təzyiqi ilə İrəvanın Brüssel masasından imtina etməsidir. Moskva bölgədə alternativ vasitəçini qəbul etmir və İrəvanın vasitəçiliyi ilə Brüssel razılaşmasını pozur. Bu, Ermənistanın Avropa İttifaqını Rusiyanın maraqlarına satması, Brüsselə xəyanət etməsidir. O qədər də təəcüblü deyil, çünki bundan öncə Rusiyanın maraqlarını Avropa İttifaqına satmışdı. Ötən ilin dekabrında Brüsseldə görüşün keçirilməsi və Avropanın proseslərə qoşulmasının təşəbbüskarı da Ermənistan idi. İndi eyni qayda ilə Aİ-nin maraqlarını Rusiyaya qurban verir və razılaşmaları heç birinə əməl etmir.

Mayın 22-də keçiriləcək Brüssel görüşünün gündəliyi müəyyən mənada məlumdur.

- Sülh müqaviləsinin hazırlanması, sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyaların  açılması ilə bağlı müvafiq komissiyalar çərçivəsində müzakirələrə başlanması;

- Humanitar məsələlər, o cümlədən mina problemi, birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş azərbaycanılar, kütləvi məzarlıqlar barədə məlumat verilməsi, Ermənistanda Azərbaycan xalqına məxsus tarixi-mədəni abidələr və s;

Görüşdə hansısa sənədin imzalanması gözləntisi azdır, çünki artıq gündəlik formalaşıb, indi əsas məsələ razılaşmaları icra edilməsidir. Ermənistan tərəfi prosesi nə qədər uzatmağa çalışsa da, “budaqdan budağa qonan quşlar” kimi gah Brüsselə, gah Moskvaya uçsa da, gec-tez sülh müqaviləsini imzalamağa məcburdur. Çünki hansı masaya getsə də, Azərbaycanın diktə etdiyi gündəliyi icra etməlidir.

Birincisi, Prezident İlham Əliyev prinsipial mövqeyindən bir addım belə geri çəkilmir və Paşinyan hara üz tutsa da, Əliyevin iradəsi ilə qarşılaşır;
İkincisi, İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət nəticəsində həm Moskva, həm də Brüssel masasındakı razılaşmalar Azərbaycanın maraqlarına uyğundur;

Hazırki proses Rusiya-Qərb qarşıdurması və hər iki tərəfin vasitəçilik missiyasını ələ almaq mübarizəsindən qaynaqlanır, hər iki tərəf də prosesə Ermənistan üzərindən müdaxilə etməyə çalışır. Prezident İlham Əliyev elə bir siyasi şərtlər formalaşdırıb ki, son nəticədə hansı tərəfin üstünlük əldə etməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycan istədiyini alacaq.

Və əsas istinad nöqtəsi Azərbaycanın sülh sazişi üzrə irəli sürdüyü 5 bənddən ibarət baza prinspidir. Həm Qərb, həm Rusiya tərəfi bu prinsipləri qəbul edir. Ermənistanın “təklif” adlandırdığı 6 bənd isə Azərbaycanın təkliflərinə reaksiyadan başqa bir şey deyil. İndi Brüsseldə Aİ rəhbərliyi Ermənistana razılaşmalardan niyə imtina etdiyini soruşmalı və İrəvanın ikili oynamasına qarşı konkret addımlar atmalıdır. 

Oxumağa davam et
Reklam

Gündəm